Jaargangen

Kies jaargang

Kies categorie

Winnaar Nominatie
< Terug naar overzicht

Justus van Effen

Renovatie
Nieuwe situatie

Projectomschrijving


Projectomschrijving

Met een ingrijpende restauratie en vernieuwing, die twee jaar duurde en €30 miljoen kostte, heeft eigenaar Woonstad Rotterdam dit wereldberoemde monument van de volkshuisvesting succesvol in oude luister hersteld. Het complex werd opgeleverd in september 2012. De 154 vernieuwde woningen voldoen aan de modernste eisen op het gebied van wooncomfort en energieprestatie.

Het woonblok van architect Michiel Brinkman uit 1922 verwierf internationale faam door de destijds nooit eerder vertoonde opgetilde woonstraat en vele gemeenschappelijke voorzieningen. Via deze ruim twee meter brede galerij of ‘luchtstraat’ konden de bakker, de melkman en de groenteboer ook bij de bewoners van de tweede verdieping met hun handkarren aan de voordeur komen. Zo’n 60 jaar na de eerste oplevering is het woonblok gerenoveerd. In het kader van de stadsvernieuwing zijn in de jaren ’80 diverse ingrepen gedaan volgens de ‘Rotterdamse methode’. De oorspronkelijke woningen werden uitgekernd en 264 woningen werden toen samengevoegd tot 164 woningen die een nieuw inbouwpakket kregen. Alle houten kozijnen werden vervangen door aluminium en de vevanging van de luchtstraat in prefab beton noodzaakte de binnengevels wit te keimen.

Deze renovatie, waarbij men nauwelijks oog toonde voor de architectonische en cultuurhistorische waarde van het complex, bleek weinig duurzaam. Rond 2000 was het complex in verval geraakt. Het stond deels leeg, had een grauwe uitstraling en er waren sociale problemen. Het wooncomfort was niet meer van deze tijd. Het Woningbedrijf Rotterdam, een voorloper van Woonstad Rotterdam, schreef een wedstrijd uit die werd gewonnen door de architectenbureau’s Molenaar & Van Winden (nu Molenaar & Co) en HeblyTheunissen. Hun visie op een restauratieve aanpak is door hen vanaf 2005 uitgewerkt en in 2010 ging de restauratie van start. Het uitgangspunt van de restauratie is ’100% monument, 100% nu’. De kracht van de vernieuwing schuilt in deze dubbele ambitie: woningen met het wooncomfort en de energiezuinigheid van deze tijd, gecombineerd met de in ere herstelde en duurzame schoonheid van de architectuur van Michiel Brinkman uit 1922.

Het complex telt nu 154 woningen met verschillende indelingen en groottes. Voor de opzet is gekeken naar de logica van de oorspronkelijke plattegronden. Zo zijn keukens, sanitair, schachten en (klap)trappen weer aan de binnenkant van het hof gelegen. Daaromheen is de woning zo open, licht en transparant mogelijk gehouden.

Het binnenterrein is niet in de oorspronkelijke staat teruggebracht, maar door landschapsarchitect Michael van Gessel getransformeerd naar een nieuw Parkhof, met echo’s uit het verleden. Er is geen privéterrein meer, maar groen dat zoveel mogelijk voor collectief gebruik bestemd is. De woningen op de begane grond hebben bij de voordeuren een privéstoep die bewoners zelf kunnen inrichten. In het hart van het complex bevindt zich het voormalige badhuis. Hier bevonden zich niet alleen douches en ruimten voor het doen van de was inclusief droogruimten, maar ook de stookinstallatie voor de eerste centrale verwarmingsinstallatie in volkswoningbouw in Nederland. Dat idee is nu vertaald naar de moderne tijd: de installatie voor de warmte/koude opslag (WKO) voor het hele complex is hier geplaatst. De overige ruimten worden verhuurd en ingericht voor tentoonstellingen.



Criteria

Duurzaamheid

In 1922 was dit het eerste volkswoningbouwcomplex met stookketels voor centrale verwarming van de woningen. Bij de restauratie is gekozen voor een WKO-systeem (Warmte Koude Opslag), dat gebruik maakt van aardwarmte. De warmtepompen in de voormalige stookkelder onder het badhuis voorzien in de behoefte aan verwarming en warm water. Ook koude kan geleverd worden.

De daken zijn voorzien van witte dakbedekking en zo voorbereid op de plaatsing van buisvormige zonnecellen. Op twee daken zijn zonnecollectoren geplaatst, dat zonnewarmte oogst voor warm tapwater. De muren en ramen zijn uitstekend geïsoleerd. De woningen hebben vraaggestuurde ventilatie die een aanzienlijke besparing oplevert van de warmtevraag. Bij elkaar levert dit energieneutrale woningen op: de woningen gebruiken netto geen energie voor verwarming, warm tapwater en ventilatie.

Sublimatie

De schoonheid van het complex was door de renovatie van de vorige eeuw ingrijpend aangetast. De bijzondere stapeling van de woningen en de trappenhuizen was rigoureus gewijzigd. Hét uitgangspunt van 100%MoNUment is het herstellen van deze oorspronkelijke kwaliteiten. De gevels zijn met de modernste technieken gereconstrueerd in oude luister. Ze voldoen aan de modernste comforteisen en duurzaamheidprincipes.

De nieuwe woningplattegronden gaan terug op de oorspronkelijke zonering, met de keuken, de (klap)trappen en andere voorzieningen aan de hofkant, en daarom heen een open plattegrond, passend bij het gebruik van nu. De trappenhuizen zijn deels in oude staat terug gebracht, met Berlagiaanse schoonmetselwerk interieurs, deels van een modern interieur voorzien. Al met al kan worden gezegd dat door terug te gaan naar de oorspronkelijke kwaliteiten in combinatie met de eisen van nu, de functionaliteit en het architectonische beeld van het complex weer als logische en schitterende puzzelstukken tot een subliem geheel samenvallen.

Economie

Met de restauratie van de Justus van Effen is een icoon gerealiseerd voor de wijk Spangen. Door de omvang van het rijksmonument en de bijzondere ambiance wordt een uniek woonmilieu toegevoegd aan de wijk. Verwacht mag worden dat het toevoegen van cultuur-historische kwaliteit bijdraagt aan de waardeontwikkeling in Spangen. Met de ingreep in de woningen en de buitenruimte van het rijksmonument is er bovendien weer sprake van toekomstbestendig vastgoed in een monumentale sfeer. Investeringen tellen op tot €30 miljoen, waarvan €16 miljoen bouwkosten excl. btw. Gerealiseerde vstgoedwaarde bedraagt €21 miljoen.

Innovatie

In de planvoorbereiding is door intensief onderzoek en afstemming met Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en met de gemeente is gekozen voor een verantwoorde gevelreiniging met gevelherstel en -reconstructie en vernieuwing van het buitenruimte concept. Zaken waar normaal bij restauraties niet zomaar toe overgegaan zou worden. Op het gebied van energie opwekking en distributie is op projectniveau een warmte-koude opwekking in een nieuwe langlopende contractvorm met Cofely afgesloten. Op het gebied van beheer wordt met huismeesters gewerkt en wordt vooralsnog de afsluitbaarheid van het hof na zonsondergang benut.

Maatschappelijke meerwaarde

Ten opzichte van de oude situatie (verloederde buurt met zeer negatieve uitstraling) is de omgeving nu veel aantrekkelijker zodat hiermee ook een totaal nieuw publiek voor de buurt bediend wordt. De cultuurhistorische kwaliteiten bijvoorbeeld trekken veel hogeropgeleide bewoners uit creatieve beroepen. Daarmee draagt het monument ook langs deze weg bij aan het versterken van de wijk Spangen.