Jaargangen

Kies jaargang

Kies categorie

Winnaar Nominatie
< Terug naar overzicht

De koningsvrouwen van Landlust

Renovatie
Nieuwe situatie

Projectomschrijving


Projectomschrijving

‘De Koningsvrouwen van Landlust’ is een renovatieproject van Woningstichting Eigen Haard. Het behelst twee in 1937 gebouwde portiekflats die een grote cultuurhistorische waarde bezitten, zowel in stedenbouwkundig als in architectonisch opzicht. Voor de renovatie combineert de opdrachtgever een ingewikkelde bouwkundige ingreep met een spraakmakende energiedoelstelling en nieuwe participatievormen. De eerste fase van het project, de portiekflat aan de Charlotte de Bourbonstraat (even), is in november 2011 opgeleverd.

Bij De Koningsvrouwen van Landlust is op het gebied van energiemaatregelen en bewonersparticipatie alles uit de kast getrokken. De bewoners zijn nauw betrokken bij de renovatie en de energiedoelstellingen. Technische milieu-ingrepen hebben immers meer effect als ook bewoners zich bewust zijn van hun energieverbruik en de effecten op het milieu.

Ook de combinatie van milieudoelstellingen en behoud van het cultuurhistorisch erfgoed maakt het project extra interessant: voor de hand liggende milieu-ingrepen kunnen niet worden toegepast. Daarom werd voor dit project bijvoorbeeld een speciaal kozijntype ontwikkeld, kozijn ‘De Koningsvrouwen’.

De Koningsvrouwen is uitgegroeid tot een voorbeeld- en leerproject. De repeteerbaarheid van de technische ingrepen is belangrijk, omdat de opdrachtgever voor de opgave staat om nog circa 32.000 portiekwoningen duurzaam te herontwikkelen. Het terugbrengen van de energiebehoefte is daarbij een belangrijk speerpunt, om minder CO2 uit te stoten en energielasten te beheersen.

Bewonersacceptatie was leidend in het communicatieproces. Bewoners hebben zich in dit project ingezet voor terugkeer, betaalbare woonlasten en behoud van lichtinval. Door gebruik te maken van nieuwe participatievormen hebben zij daadwerkelijk een stem gehad in de aanpak en de gekozen oplossingen.

Ambities Woningstichting Eigen Haard
Eind 2007 is gestart met de planontwikkeling. De expliciete opdracht aan het projectteam was:



het eigentijds renoveren/restaureren, met behoud van de monumentale betekenis;


het fors reduceren van de woonlasten, i.c. de energielasten (warmtevraag < 40 KWh/m2/jaar);


het nadrukkelijk betrekken van de bewoners in de aanpak, oplossingen kiezen die hun woongenot vergroten.



 

Oorspronkelijke stand van zaken



134 portiekwoningen; woonoppervlakte gemiddeld 46 m2;


Gebouwd 1937;


Spraakmakende stedenbouwkundige betekenis;


maandhuur 2009 gemiddeld € 246,- per maand, energielast € 186,- per maand.



 

Stand van zaken bij oplevering november 2011



102 moderne en gevarieerde huurwoningen;


marktconforme woningdifferentiatie;


51% oude bewoners teruggekeerd.



 

Betrokkenheid bewoners/partners



participatie via school(plein), RenovatieRaad, VrouwenRaad, portiekportiertjes;


individuele bewonersbegeleiding via huis-aan-huisaanpak ;


versterking positie bewoners in samenwerking met Stadsdeel, verstevigen zelfredzaamheid.



 

De bijzondere aanpak trekt veel aandacht. Er wordt intensief samengewerkt met de European Federation of Living (EFL) en REBECEE voor een Europese uitstraling van het project. Ook Agentschap.nl, ECN, TNO, Amsterdamse Wijkaanpak en het Gemeentelijk Klimaatbureau zijn betrokken. Het project valt binnen de UKR-regeling van Agentschap.nl.

Het Ministerie van Economische Zaken heeft voor het project een Innovatieverklaring afgegeven. De toekenning van de Groene Speld (2009) van de gemeente Amsterdam en de Energie-transitieprijsvraag van Eneco (2009) illustreren de bijzondere betekenis van dit renovatieproject, net als een drietal afstudeerscripties en een groot aantal artikelen in uiteenlopende vakliteratuur.



Criteria

Duurzaamheid

Energie 
De warmtevraag vermindert met 80% door de doos-in-doos-isolatie (RC=4,0-7,0 m2K/W), HR++ beglazing met thermische onderbreking (U=1,6 W/m2K) en gebalanceerde ventilatie.

De basislast van de warmtelevering wordt geleverd door een collectieve warmtepomp via warmte- en koudeopslag in de bodem. Verwarming/koeling via stralingsplafonds aangevuld met elektrische screens en aluminium lamellen. De energiebalans wordt gestuurd door meer of minder voorverwarming van warm tapwater. Een PV-systeem (60 KWP) levert de elektriciteit voor het collectieve systeem en de WTW’s.

Materiaalgebruik
Het betreft een ‘lesproject’ voor 32.000 portiekwoningen van de opdrachtgever. Een 40-jaar duurzame ingreep gebaseerd op prefab/speciale metalstud-detaillering). Realisatie met FRC-certificaat. Sloop interieur via gescheiden afvalstromen. Collectieve ‘diefstalproof’ ledverlichting. Uniek ‘Monumentproof’ extreem thermisch ontkoppeld kozijntype ter vervanging van het oorspronkelijk massief stalen kozijnkader. Sanering schotels aan de gevels door geïntegreerd GSO-systeem inclusief glasvezelbekabeling.

Water
De achtergevels/balkons wateren direct af in de natte binnentuin (wadi). Toepassing radiografisch gestuurde individuele bemetering en de sanering van standleidingen.

Vitaliteit

Door het intensieve communicatie- en participatieproces bij de renovatie van De Koningsvrouwen van Landlust, is deze wijk van Bos en Lommer gerevitaliseerd. Het proces heeft bewoners weer dichter bij elkaar gebracht. Door te kiezen voor nieuwe vormen van participatie, bijvoorbeeld via de basisschool in de buurt, zijn ook lastig bereikbare doelgroepen (allochtonen, vrouwen, jongeren) betrokken. Door ook een huis-aan-huis aanpak in te zetten, kunnen we de individuele bewoner begeleiden en maatwerk bieden. Hiermee wordt de positie van bewoners versterkt.

Door behoud/versterking van het monumentale karakter wordt het complex positief in de buurt gepositioneerd. Bewoners ontlenen er trots aan. De woon/winkelfunctie op de kop van het bouwblok wordt teruggebracht en geactiveerd.

Door een ingrijpende wijziging van de indeling (met inspraak van de bewoners) zijn de woonoppervlakken vergroot en gedifferentieerd. Daardoor is het complex aantrekkelijk voor diverse doelgroepen.

De warmtevraag vermindert theoretisch met 80%. Dit is essentieel om woonlasten langdurig te reduceren.

Sublimatie

Het oorspronkelijke ontwerp en de bouwwijze waren voor die tijd (1937) revolutionair; de eerste open bouwblokverkaveling. Architect Versteeg ontwierp het complex volgens de principes van ‘het nieuwe bouwen’: licht, lucht en ruimte. Dat is terug te zien in de strakke gevels met grote ramen. Die karakteristieke uitstraling is verloren gegaan bij eerdere renovaties.

Nu is gekozen voor behoud én herstel van de monumentale waarde(n) van dit strokenbouw complex. Dat vraagt om andere renovatieoplossingen. De aanwezigheid van een staalskelet, uniek in vooroorlogse woningbouw, vereiste bijvoorbeeld de toepassing van zogenaamde doos-in-doos-isolatie.

Kenmerkend voor de gevel zijn het grote glaspercentage en (oorspronkelijk) stalen kozijnen. Bij de renovatie is gekozen voor speciaal ontworpen, slanke aluminium kozijnprofielen en inpassing van zonweringen.

De kleine woningen van 50 m2 zijn deels samengevoegd en opnieuw ingedeeld, aangepast aan eisen van (veelal allochtone) bewoners, met een aparte hal voor de WTW, tevens scheiding tussen rein en onrein gebied.

Dierbaarheid

Voor bewoners, omwonenden en zelfs voor de stad is het renovatieproject ‘De Koningsvrouwen van Landlust’ (DKvL) van grote betekenis. Daar worden de bewoners als raadgevers in de frontlinie van het planproces geplaatst, om richtinggevend mee te sturen. De ontdekking van een proces van integratie waarbij bewoners elkaar ontmoeten in hun gezamenlijke belangen; het wonen en de woonomgeving.

Taakstellend is het meenemen van bewoners, het versterken van de sociale structuur. Vanuit een raadgeversfunctie is de communicatie met alle bewoners/doelgroepen en (huis-)vrouwen vanuit hun denkpatroon/beleving en bewegingsvrijheid ingevuld.

De Koningsvrouwen is een magneet. ‘Samen op reis’, ‘maatwerkgarantie’ als leidraad om te communiceren. Een planproces met bewoners die vanuit hun dagelijkse leefwereld (belang), daardoor aanspreekbaar zijn. Van wantrouwen naar vertrouwen; wederzijdse betrokkenheid genereert kracht, kennis, begrijpen, waardering, trots. Zonder bewonersacceptatie geen plan! Een sociaal gestuurd planproces als proeve op weg naar klantbinding, trotse zelfredzame bewoners en een haalbaar renovatieproject.

Professionaliteit

21 nationaliteiten bepalen de sociale structuur. Het taalprobleem en sociale uitsluiting zijn leidend in de aanpak. Met de expliciete opdracht van de directie op zak; ‘neem de bewoners nadrukkelijk mee in het planproces’ is het planteam met de RenovatieRaad en buurtcoördinator aan de slag gegaan.

Gewerkt is aan een evenwichtige ontwikkeling van de fysieke en sociaaleconomische dimensie. Het te verwachten effect bij deze aanpak is dat de combinatie van individuele hulpverlening en buurtgerichte projecten leidt tot actievere bewoners, die onderling sterker verbonden zijn. Het totale renovatieproces is daarbij ons voertuig.

De vragen van het projectteam worden via kinderen overgebracht aan de (groot-)ouders. De naastgelegen basisschool Narcis Querido heeft een belangrijke rol gespeeld om het thema ‘wonen’ te integreren in haar lespakket waardoor lesvormen vanuit de dagelijkse beleving kinderen motiveren. De ‘Portiekportiertjes’ is één van de resultaten om ook in de beheerfase de leefbaarheid in en rond de trappenhuizen te waarborgen.

Economie

Vanwege de compacte bouwvorm, het hoge glaspercentage, de goede schilisolatie, de gebalanceerde ventilatie en de koelvraag, is gekozen voor warmte/koudeopslag in de bodem in combinatie met een collectieve warmtepomp voor efficiënte warmteopwekking aangedreven door een collectief PV-systeem. Maatregelen die de energielast duurzaam met theoretisch 80% reduceren en het gebruik van fossiele brandstoffen drastisch terugdringt.

Door samenvoeging en verbeterde woningplattegronden is het complex aantrekkelijk geworden voor meerdere doelgroepen.

Schotels aan de gebouwschil werken stigmatiserend. De straat krijgt een ‘allochtone uitstraling’. Door de toepassing van GSO konden de schotels van de gevels verwijderd worden waardoor een aantoonbare waardecreatie (stijging WOZ-waarde € 5 á 10.000,- vhe versus investering GSO # € 1.000,- vhe) van de woonomgeving is gerealiseerd.

Glasvezel in elke ruimte geeft 2 extra huurpunten (1 huurpunt geeft € 1.200,- investeringsvolume) en een toekomstbestendig complex.

Een sociaal gestuurd planproces als proeve op weg naar klantbinding; een haalbaar renovatieproject: resultaat 100% bewonersacceptatie en 50% terugkeerders.

Innovatie

Zie ook de Transitie/Leereffectverklaring van het Ministerie van Economische Zaken.

Kenmerkend onder andere:



behoud monumentaal karakter door milieuprestaties te koppelen aan behoud cultuurhistorisch erfgoed. Onder andere de vervanging van de oorspronkelijk stalen stoeltjesprofielen door het ‘Monumentproof’ aluminium kozijntype; ‘De Koningsvrouwen’;


woningplattegronden samen met de VrouwenRaad en basisschoolkinderen ontworpen;


hoge bewonersparticipatie, via de VrouwenRaad, RenovatieRaad, KinderRaad, portiekportiertjes;


hoge duurzaamheid/energieprestatie doelstellingen en CO2 reductie door onder andere de keuze voor afgifte van warmte en koude via het plafond, de dampremming in de doos-in-doos-isolatie (waardoor de infrastructuur niet de damprem perforeert);


terugkoppeling van het energieverbruik van de bewoners via het videofoonscherm (gekoppeld aan de individuele bemetering);


vooruitlopend op de start bouw is een proefstrang van één portiek (8 woningen) gerealiseerd als dummy voor de bewoners en om te experimenteren met oplossingen voor energievraagstukken (start zoektocht naar een semi collectief installatieconcept per trappenhuis in plaats van iedere portiekwoning individuele installaties).